2021

monografia naukowa

polski

PL Bolesław Krzywousty (1102–1138) jest jednym z najłatwiej rozpoznawalnych polskich władców. Na jego dworze powstała pierwsza polska kronika powszechnie znana jako kronika Galla Anonima, a książę swym statutem podzielił Polskę między synów, rozpoczynając okres rozbicia dzielnicowego. W czasie swych długich rządów prowadził także działalność menniczą, której charakter zmieniał się wraz ze statusem panującego. U schyłku XI w., gdy Władysław Herman dopuścił do władzy młodego księcia, Bolesław wybił na Śląsku monety lokalne. Po śmierci ojca podjął natomiast emisję pieniądza już na znacznie większą skalę. Dotychczas przypisano mu łącznie denary dwustronne sześciu typów oraz brakteaty dwóch (monety bite jednostronnie na cienkim, srebrnym krążku). W piśmiennictwie dostrzeżono dużą różnorodność mennictwa przejawiającą się również w bogactwie wątków ikonograficznych nanoszonych na stemple monetarne. Przede wszystkim zwracano jednak uwagę na zmieniający się w pierwszej połowie XII w. skład skarbów monetarnych, w których dominować zaczął pieniądz rodzimy. Poza tym wykazano, że Krzywousty był pierwszym władcą, który przeprowadził wymianę (odnowienie – renovatio) pieniądza. Jego mennictwo dotychczas nie stało się jednak tematem odrębnego studium. Wobec braku przekazów pisanych pomocnych w odtwarzaniu historii pieniądza polskiego pierwszych dziesięcioleci XII w., jedynym dostępnym źródłem są monety. W pracy niniejszej badaniami objęto łącznie 1881 denarów dwustronnych i brakteatów Bolesława III (bez śląskich monet lokalnych). Poddano je następującym analizom: typologicznej, ikonograficznej, metrologicznej oraz badaniom fizykochemicznym ukierunkowanym na ustalenie składu pierwiastkowego stopu monetarnego. Ponadto podczas terenowej weryfikacji miejsc odkrycia dwóch skarbów z monetami Bolesława III wykorzystano także metody archeologiczne. Analizy wykazały, że mennictwo księcia stanowiło okres ważnych przemian w historii pieniądza polskiego, które nadały kierunek dalszemu rozwojowi piastowskiej polityki monetarnej. Niewątpliwie stanowiła ona dla księcia ważny aspekt sprawowanej władzy. Pieniądz Bolesława III miał bowiem istotnie wyższą jakość wewnętrzną, nie tylko względem monet Bolesława Szczodrego i Władysława Hermana, ale także państw ościennych. Wybijano go z bardzo dobrego srebra (80–90%). Analizy metrologiczne wykazały zaś, że w czasie emisji manipulowano przede wszystkim wagą, a dopiero w końcowym okresie mennictwa obniżano też standard kruszcu. Uwagę zwraca również duża dbałość o stronę ikonograficzną emitowanego pieniądza, który pod względem poziomu artystycznego oraz różnorodności wątków (typowych i indywidualnych), wyraźnie odróżnia się na korzyść od pieniądza Władysława Hermana. Książę wykorzystywał też stemple monetarne w celach propagandowych. Za jego panowania po raz pierwszy do monetarnej ikonosfery włączono wizerunek św. Wojciecha, który pojawił się na denarach kilku typów, a potem powracał na stemplach następców Krzywoustego. Najprawdopodobniej był to zatem przejaw krzewienia świętowojciechowego kultu w Polsce. Powyższe dowodzi, że Bolesław Krzywousty dostrzegł i docenił ekonomiczny i manifestacyjny walor emisji własnego pieniądza.

EN Coin in Poland During the Reign of Bolesław III Wrymouth Bolesław III Wrymouth (1102–1138) is one of the most recognizable Polish rulers. At his court first Polish chronicle – Deeds of the Princes of the Poles – has been wrote. Besides, very well known is prince’s statute called testament, which started the feudal fragmentation of Poland. During his long reign, Bolesław also issued coins and character of the coinage was changing with rulers status. At the end of the 11th century, when father passed on part of the reins in south Poland to hands of a young prince, Bolesław issued in Silesia local coins. After Władysław Herman’s death, Wrymouth’s coinage achieved much bigger scale. So far two-sided deniers of six types and bracteates of two were attributed to him. In the subject literature wide variety (also iconographic) was noticed. Above all, however, the attention was paid to the changes of hoards structure which is visible in the first half of 12th century. It was interpreted as a prove that domestic money started to dominate in the domestic money market. Besides, it was shown that Bolesław was a first Polish ruler, who introduced renovatio monetae. His coinage never before became a subject of individual study. Lack of written sources makes coins the only possible source to obtain information on this research topic. In the present study 1881 of two-sided deniers and bracteates were examined (without Silesian local coins). Typological, iconographical, metrological and physicochemical analyses were carried out. Also archaeological methods were used during the field verification of places where two hoards with Wrymouth’s coins were unearthed. These analyses showed that prince’s coinage was a period of important changes in the history of Polish money, that gave direction to further development of Piast monetary policy. Undoubtedly it was important tool of his power. Bolesław’s III coins had apparently higher quality than coins of Bolesław II the Generous, Władysław Herman and also money in the neighboring countries. They were issued from very good silver (about 80–90%). Metrological data proved that mainly weight falled, whilst silver standard was stable. The great care of iconographic side of coins is also worth to note. Artistic quality and motifs diversity is much higher that it was in the coinage of Władysław Herman. Bolesław exploited coin dies for propaganda reasons. His coins are the first one with St Wojciech (St Adalbert of Prague) image which appeared on deniers of few types and later returned on dies of Wrymouth’s successors. Probably it was a sign of a spreaded St Wojciech’s cult. It shows that Bolesław III noticed and appreciated economic and manifestative value of his own coinage.

Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

2021

330

978-83-66463-55-4

https://rcin.org.pl/dlibra/publication/269615

XII Konkurs im. Jana Gawrońskiego, Organizacja międzynarodowa lub ogólnopolskie towarzystwo naukowe o szczególnym prestiżu, 2022

CC BY-NC-ND (uznanie autorstwa - użycie niekomercyjne - bez utworów zależnych)

ostateczna wersja opublikowana

12.2021

przed opublikowaniem

80

120