2018

Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa

Rocznik: 2018 | Tom: 36

artykuł naukowy

polski

PL Zamek skałkowy do broni wykształcił się w wyniku kilkuwiecznej ewolucji broni palnej, sięgającej początku XIII wieku. Pierwotnie stosowany był mechanizm lontowy, następnie bardziej zaawansowany serpentynowy, aż do wykorzystania pierwszego samoistnie krzeszącego iskrę zamka kołowego. Korzystał on z możliwości krzesania iskier przez siar-czek żelaza (piryt) przykładany do poruszającego się stalowego koła. Występujące po nich od XVI wieku zamki zatrzaskowei skałkowe wykorzystywały już krzemień uderzający w stalową płytkę (krzesiwo) i powszechnie były używane przez armie do pierwszej połowy XIX wieku, kiedy zastąpiono je zamkami kapiszonowymi. Stosowany w nich odpowiednio obrobiony krzemień – skałka – jest znakomitym źródłem i nośnikiem informacji. Umożliwia wskazanie rejonu, gdzie została wy-produkowana i które wojsko było w nią wyposażone oraz do jakiego rodzaju broni była przeznaczona. Możliwe jest także określenie, czy udało się dzięki niej oddać strzał. W artykule zarysowany został obraz metod i technik produkcji skałek, co pokazuje poziom organizacji pracowni wraz z całym jej zapleczem. Kilka słów poświęcono ośrodkom produkcji skałkarskiej – pracowniom i miejscom wydobycia surowca, które można odnieść do konkretnych miejscowości, a nawet wskazać dokładną lokalizację. Dzięki uwzględnieniu charakterystyki konstrukcyjnej broni skałkowej, morfometrycznych cech skałek, surowcowego i administracyjnego zróżnicowania wychodni krzemienia i pracowni możliwe było zaprezentowanie i poddanie analizie grupy zabytków. W skład analizowanego zbioru wchodzi siedem skałek oraz krzesak do krzesiwa, które zostały pozyskane podczas badań archeologicznych na wzgórzu wawelskim. Związane są najpewniej z pobytem w tym miejscu żołnierzy armii austriackiej. Innym zabytkiem omówionym w artykule jest pistolet kawaleryjski wz. XIII – symbol wojen napoleońskich i jeden z najbardziej udanych pistoletów tego systemu. Zabytki te są pokazywane na wystawie stałej Miasto pod kopcem Kraka w Muzeum Podgórza. Ich prezentacja związana jest z odbywającą się w tym miejscu w XVIII i XIX wieku produkcją skałek do broni oraz wydobyciem na ten cel krzemienia z lokalnych, obfitych złóż.

EN The Flintlock Phenomenon. The Gunflints from Wawel Hill as a Reflection of Gunflint Production in the Austrian Monarchy The flintlock developed over centuries-long evolution of the firearms, starting from the onset of the 13th century. Originally the matchlock came into use, followed by the more advanced serpentine lock, until the first wheel-lock that generated sparks was invented. The wheel-lock mechanism drew on the possibility to generate sparks by iron sulphide (pyrite) coming into contact with a rotating steel wheel. The snaplocks and the flintlocks that superseded these mechanisms in the 16th century already incorporated flint striking a steel plate (flint and steel mechanism) and were in broad use in the armies until the first half of the 19th century and the invention of the caplock. The properly processed flint used in such locks – the gunflint – is a perfect source and carrier of information. It points to the region where it was produced, to the army that had it in its equipment, and to the type of weapon for which it was intended. It is also possible to determine whether the gunflint actually helped fire a shot. The paper outlines the methods and techniques of gunflint production, reflecting on the degree of organization of the flint knapping shop with all its facilities. A reference has been made to the centres of gunflint production – the workshops and the flint mining sites, which can be linked with particular towns and even pinpointed in geographical terms. Consideration for the structural features of the flintlock, the morphometric characteristics of gunflints, and the diversity of flint outcrops and workshops in terms of the raw material and the administrative setting has prompted a presentation and an analysis of a group of historic objects. The collection under analysis comprises seven gunflints and one fire flint for fire steel, all acquired during archaeological research on Wawel Hill. They are most probably related to the stay of military men from the Austrian army in that location. Another historic object discussed in the paper is a cavalry pistol model XIII – a symbol of the Napoleonic Wars and one of the most effective pistols in that system. The objects in question have been on display at the permanent exhibition In the Shadow of Krak’s Mound at the Podgórze Museum. Their presentation refers to the production of gunflints in that location in the 18th and 19th centuries and the extraction of flint for that purpose from the abundant local deposits.

57 - 74

https://muzeumkrakowa.pl/krzysztofory-zeszyty-naukowe-nr-36

3

3